Şahmat

Ştefan Svayqın “Şahmat” əsəri insan psixologiyasını və zəkə savaşını dərinliklə təsvir edən hekayədir. Əsərdə hadisələr okean gəmisində baş verir, burada təsadüfən iki fərqli insan – dünya şahmat çempionu Mirko Çentoviç və adi bir sərnişin olan Dr. B. qarşılaşır. Mirko Çentoviç sadə, lakin istedadlı bir şahmatçıdır, Dr. B. isə İkinci Dünya müharibəsi zamanı nasistlər tərəfindən həbs olunmuş keçmiş hüquqşünasdır. Dr. B. həbsdə olarkən bir şahmat kitabı ilə tək qalır və bu kitab onun həm xilasına, həm də mənəvi sarsıntısına çevrilir. O, təkbaşına yüzlərlə oyun analiz edir, nəticədə beynində iki fərqli oyunçu kimi oynamağa başlayır. Bu vəziyyət onun psixikasında bölünmə yaradır, lakin eyni zamanda onu dahiyanə səviyyədə şahmat bilicisinə çevirir. Gəmidə Çentoviçə qarşı oynadığı oyun bu iki fərqli insanın — soyuq instinkt və dərin düşüncənin — mübarizəsini simvolizə edir. Əsər insanın ağıl və ruhi sabitlik arasındakı incə sərhədi ustalıqla göstərir. Svayq bu hekayə ilə həm totalitar sistemlərin insan ruhuna vurduğu zərbəni, həm də zəkənin azadlıq axtarışını təsvir edir. “Şahmat” Svayqin ölümündən az əvvəl yazdığı son əsərlərdən biri olub və onun bəşəri ideyalarını və humanist baxışlarını əks etdirir.