Öz və özgə

İdris Heydərlinin “Öz və özgə” əsəri dil, kimlik, yaddaş, zaman, yazı və insanın özünü tanıması məsələləri ətrafında qurulan fəlsəfi düşüncə mətnidir. Müəllif əsərin mərkəzinə “biz kimik” sualını qoyaraq bu sualın cavabını ilk növbədə dilin mahiyyətində və insanın “öz”ünü dərk etməsində axtarır. Əsərdə dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də varlığın, kimliyin və dünyagörüşünün formalaşdığı əsas məkan kimi təqdim olunur. “Öz” və “özgə” qarşıdurması vasitəsilə müəllif milli və mədəni kimliyin necə yarandığını, yad anlayışların dilə daxil olaraq onun düşüncə sisteminə necə təsir etdiyini araşdırır. Dil, məntiq və yazı arasındakı münasibət əsərin mühüm fəlsəfi problemlərindən birini təşkil edir; müəllif dilin təcrübə, yazının isə iz və yaddaşla əlaqəsini önə çəkir. “Ad”, “səs”, “söz”, “cümlə” və “məna” anlayışları üzərində aparılan mülahizələr dilin insanın dünyanı tanımasındakı rolunu fərqli rakursdan göstərir. Əsərdə zaman sadəcə xronoloji ardıcıllıq kimi deyil, dil, yaddaş və kimliyin qurulmasında iştirak edən fəlsəfi kateqoriya kimi nəzərdən keçirilir. Müəllif xüsusilə “Cırtdan” nağılını təhlil edərək folklor mətninin milli kimliyin formalaşmasında və kollektiv yaddaşın qorunmasında oynadığı rolu araşdırır. Nağılın müxtəlif variantlarını müqayisə etməklə ailə, cəmiyyət, qorunma, təhlükə və “özgə” anlayışlarının necə fərqli mənalar qazandığı göstərilir. “Dədə Qorqud” motivləri isə dil, adqoyma, səs və milli yaddaş məsələlərinin tarixi-mədəni əsaslarını açmaq üçün mühüm istinad nöqtəsinə çevrilir. Əsərin ümumi fəlsəfi istiqaməti insanın öz yerini, dilini və kimliyini tanımasının mümkünlüyünü araşdırmaq və “öz”ün “özgə” ilə münasibətində yaranan düşüncə boşluqlarını üzə çıxarmaqdır. “Öz və özgə” bu baxımdan dil fəlsəfəsi, kimlik problemi və Azərbaycan mədəni yaddaşı üzərində düşünməyə çağıran, ənənə ilə müasir düşüncə arasında əlaqə qurmağa çalışan fəlsəfi əsərdir.